Szubienica jako symbol cywilizacji europejskiej – rozmowa na temat kary śmierci z doktorem Piotrem Bartulą

O symbolicznym znaczeniu kary śmierci jako fundamencie naszej cywilizacji, o koncepcji jej sprywatyzowania w post-politycznym świecie, oraz o różnych argumentach w dyskusji na ten temat mówi autor książki „Kara śmierci. Powracający dylemat” dr Piotr Bartula.

03.02.2011 2:29

portal.arcana.pl: W swojej książce przedstawił pan argumenty za i przeciw tej ostatecznej karze, jednak z argumentami abolicjonistów się pan rozprawia. Czy dla przeciwników kary śmierci uzasadniona jest w ogóle jakakolwiek kara za przestępstwa? Przecież cała idea resocjalizacji opiera się właściwie na „pomocy” przestępcy, na jego „leczeniu”, a nie na poniesieniu konsekwencji za zły czyn.

Piotr Bartula: Rzeczywiście argumenty zwolenników i przeciwników kary śmierci są biegunowo przeciwstawne. Z jednej strony mamy rygorystów, ale i oni opowiadają się za karą śmierci z różnych powodów. Jedni popierają karę śmierci ze względu na domniemany „efekt odstraszania”, inni kierują swoją uwagę ku idei sprawiedliwość, o którą państwo powinno zadbać z pomocą kary śmierci. Z drugiej strony mamy przeciwników kary śmierci, twierdzących, że efekt odstraszania nie występuje i – z tego punktu widzenia- kara śmierci nie ma sensu. Niektórzy głoszą również, że jest to kara niesprawiedliwa; nie ma dobrego i słusznego powodu, żeby nawet najgorsze zachowania karać zabijając sprawców. Uważa się ją za niedorzeczną, nieskuteczną, okrutną, nieludzką i niehumanitarną. Niezależnie jednak od różnic obie strony sporu mogły i nadal mogą ze sobą dyskutować, bo mają wspólne pole problemów.

Jak pan zauważył istnieje jednak frakcja abolicjonistów głosząca, iż istota ludzka nie może być w ogóle karana, ponieważ o życiu moralnym jednostki decyduje tożsamość społeczna, grupowa. Zachowania kryminalne nie płyną zatem z wolnej woli jednostek lecz są funkcją przynależności do klasy, grupy czy konkretnej rodziny, patologicznej lub kulturalnej, z której się przestępca wywodzi. Rozumują oni mniej więcej tak: ojciec to złodziej i alkoholik, matka prostytutka i zbrodniarka, więc syn też musi się parać jakąś kryminalną działalnością. Rodzina, grupa, klasa uformowała go na modłę przestępczą, więc sędzia nie ma żadnego kryterium indywidualnej winy. Idąc tym tokiem myślenia należy przestępcę poddać resocjalizacji lub eksterminować całą „złą” grupę społeczną. Logiczne, że w miejsce pojęcia kary pojawia się wtedy pojęcie socjoterapii. Nastawienie resocjalizacyjne i terapeutyczne jest obecnie coraz bardziej dominujące.

portal.arcana.pl: Czyli problem kary śmierci jest też niejako problemem definicji człowieka: jednostki odpowiedzialnej za swoje czyny, albo tylko części społecznej? Czy więc to przypadek, że akurat w XVIII wieku, wieku humanitaryzmu i oświecenia, pojawia się człowiek, który kwestionuje zasadność kary śmierci i wystosowuje wobec niej jednoznaczny sprzeciw? Czy właśnie wtedy powstały warunki do innego ujęcia tego problemu?

Cesare Beccaria

P.B.: Historyczne rzecz biorąc było trochę inaczej. Cesare Beccaria, który w 1764 roku rozpoczął zwycięski marsz abolicjonistów, był w swoim czasie wyjątkiem. Uznawał on, że kara śmierci nie przynosi pożądanego efektu, nie dość, że nie odstrasza od zbrodni to jeszcze daje zły przykład. Stosowanie egzekucji jako kary za pozbawianie życia stanowiło, jego zdaniem sprzeczność, ponieważ kara rzekomo chroniąca życie sama tego życia pozbawiała.

Pojęcie socjalności człowieka rozwija się na dobre dopiero w XIX wieku. Marksizm jest najlepszym przykładem tego typu doktryny.

portal.arcana.pl: Jednak „umowa społeczna” powstaje już wcześniej...

P.B.: Owszem, jednak za pomocą umowy społecznej przeważnie uzasadniano karę śmierci. Umowa społeczna i kara śmierci nie były traktowane jako ze sobą sprzeczne. Np. Rousseau, który był bardzo nowoczesny w pojmowaniu natury człowieka, uważał jednak karę śmierci za potrzebną. Jego zdaniem w umowie społecznej nie zgadzamy się przecież na własną śmierć, a tylko dbamy o swoje bezpieczeństwo. Każdy człowiek ma prawo narażać życie, aby je zachować. W zamian za opiekę państwa godzimy się na karę śmierci, chociaż nie zakładamy przecież, że znajdziemy się na szubienicy. W podobny duchu wypowiadał się Immanuel Kant, bezlitosny krytyk Beccarii.

portal.arcana.pl: Czy w dyskusji nad zasadnością kary śmierci adwersarze odwołują się do emocji, do argumentów pozamerytorycznych? Abolicjoniści na przykład mówią o okrucieństwie.

P.B.: Rzeczywiście przypisuje się czasami zwolennikom kary śmierci złą wolę. Rozgłaszana bywa opinia, że zwolennicy kary śmierci domagają się nadmiaru okrucieństwa. Skoro chcą zabijać ludzi, zamiast dać im szansę poprawy, sami muszą być wielkimi okrutnikami. Stawia to zwolenników kary śmierci w niekomfortowej sytuacji, trudno się bowiem bronić przed takim moralistycznym zarzutem. Nikt nie chce przecież uchodzić za okrutnika. Sądzę, że zwolennicy kary śmierci, bardziej nawet niż inni, pragną z całej duszy, aby ludzie nie popełniali przestępstw, które stwarzają im problem jej stosowania. A czy kara śmierci jest okrutna? Często można słyszeć, że egzekucja zawiera w sobie równoważnik okrutnego zabójstwa, ale jest to poznawcze i moralne złudzenie. Podobieństwo morderstwa i egzekucji, jest tylko wizualne, ale nie moralne. W znanym filmie pt. „Krótki film o zabijaniu” reżyser uwypuklił ohydę wieszania. Rzeczywiście nie wygląda to zbyt estetycznie. Niemniej jednak Kieślowski zrównuje w sposób nieuprawniony ohydę egzekucji z ohydą zabójstwa – i to zabójstwa brutalnego polegającego na długotrwałym uderzaniu kamieniem w głowę ofiary. Obie sceny są nieprzyjemne, ich podobieństwo wizualne przysłania jednak różnicę moralną - najpierw mamy przecież zawinione zabójstwo, a wieszanie jest tylko jego konsekwencją. Równie dobrze można porównywać przebywanie w celi więziennej i w celi zakonnej, albo posługiwanie się mieniem własnym i cudzym. Wygląda to podobnie, ale moralna różnica jest oczywista. Zabicie kogoś w obronie koniecznej wygląda równie ohydnie jak mord umyślny, ale różnica etyczna tych dwu zabójstw jest stosunkowo łatwa do uchwycenia.

portal.arcana.pl: Czyli to intencje są zasadniczą różnicą?

P.B.: Tak, zabójstwa z winy nie można zrównać z egzekucją, bo liczy się to, co człowiek naprawdę zrobił. Kat nie jest niczemu winny, przeciwnie - sam zabija winnych. Najpierw jest wina, a potem dopiero kara, a nie odwrotnie.

portal.arcana.pl: W swojej książce rozprawia się pan z wieloma argumentami abolicjonistów, np. z zarzutem nieodwracalności kary. Wskazuje pan np. że 10 lat więzienia jest także karą nieodwracalną. Nie da się przywrócić straconego czasu. Który argument abolicjonistów jest jednak najsilniejszy?

P.B.: Przez długi czas przekonywano mnie, że kara śmierci nie przynosi efektu odstraszającego. Jeśli chcemy rozważyć problem karty śmierci tylko z tego punktu widzenia to musimy się zapoznać się z ogromem dokumentów, które mogą świadczyć o braku związku pomiędzy karą śmierci a przestępczością. Przez długi czas byłem do tego poglądu przekonany. Podczas licznych paneli dyskusyjnych słyszałem twierdzenie jakoby cały świat nauki uważał, iż efekt odstraszania nie występuje. Jak się okazało był to także sposób zastraszania oponentów, albowiem zgodnie z tą „argumentacją” ten kto głosił, że kara śmierci zniechęca do zbrodni, stawiany był automatycznie poza światem nauki, przedstawiany szerokiej publiczności jako ignorant. Rzecznicy tego typu „argumentów” pomijali lub przemilczali fakt, że „cały świat” nauki nie mógł tego stwierdzić. I rzeczywiście nie stwierdzał. Noblista Gary S. Becker dowodził nawet, że taki efekt występuje. Głosił, że około siedmiu przestępców na stu wycofuje się w obliczu zwiększonego ryzyka, które ustawodawca ustala jako rodzaj quasi-ceny dla przestępczego działania. Nie jestem w stanie potwierdzić słuszności tej teorii, ale mogę podważyć stwierdzenie jakoby „cały świat nauki” kwestionował efekt odstraszania. Dosyć sugestywne jest też twierdzenie, że kara śmierci jest karą podwójną – nie tylko unicestwia winnego, ale go torturuje. Wiadomo wszak, że każdy z nas umrze, ale przestępca skazany na karę śmierci, żyje ze świadomością śmierci zadatowanej. Jest więc skazany na oczekiwanie konkretnego dnia swojej śmierci. Idący na egzekucję ma straszną świadomość, że oto już za godzinę, za pół godziny, za minutę, za sekundę – zginie. To właściwie może być rozumiane jako tortura. W gruncie rzeczy nie ma jednak innego wyjścia jak zadatować śmierć! Sądzę, ze kara śmierci na tym miedzy innymi polega – nie tylko na samej śmierci, bo śmierć nas nie dotyczy. Z drugiej jednak strony czas oczekiwania na egzekucję jest potrzebny skazańcowi na dokonanie rozrachunków z samym sobą, na zrekonstruowanie siebie jako człowieka. W takiej perspektywie kara śmierci byłaby funkcją ekspiacji. Przestępca może dzięki niej powrócić do świata moralnego. To rozumowanie nawiązuje do Kanta, wedle którego należy cenić własne życie niżej niżeli człowieczeństwo w sobie.

portal.arcana.pl: Jest też specyficzna grupa przeciwników kary śmierci, którzy uważają że jest ona za lekka. Sądzą oni, że lepiej by było zadekretować ciężkie roboty dla zbrodniarzy.

P.B.: Dla każdego co innego jest lekkie, a co innego ciężkie. Generalnie sądzę, że kara śmierci może być społecznie lepsza niż jej brak. Istnieją poszlaki, że brak kary śmierci powoduje wzrost liczby samosądów. Musimy więc zapytać: co lepsze – śmierć legalna dla przestępców i proceduralnie zabezpieczona sprawiedliwość kryminalna, czy likwidacja kary śmierci niosąca ryzyko anarchii, zamętu? Brak surowych kar skłania niekiedy poszkodowanych przez zbrodnię do zmagania się z mściwymi skłonnościami, wiodącymi do samozwańczej odpłaty i linczu, a więc do przestępstw.

portal.arcana.pl: A była w Polsce taka sytuacja.

P.B.: Owszem, najbardziej znana jest sytuacja z wsi Włodowa. Jak wiemy policja się wycofała z gwarantowania tej wspólnocie bezpieczeństwa pomimo, że mieszkańcy zgłosili obecność zagrażającego zbója. Powstała luka w cywilizacji prawa i nastąpił samozwańczy odwet. Takie sytuacje mogą się nasilać i powtarzać, gdy suweren zrywa kontrakt społeczny, przestaje interweniować i karać. Sytuacja we Włodowie nie jest odosobnionym przypadkiem. W Krakowie miała miejsce akcja odwetowa kolegów kick-boksera Andrzeja Firsta. Poszukiwali oni jego zabójcy sami, gdyż nie ufali państwu; wspólnota koleżeńska zainicjowała więc samozwańczą akcję. To jest bardzo niebezpieczne.

Brak kary śmierci może powodować także przykre skutki dla samych zabójców. Np. zabójca dziecka ulokowany w celi znajduje się najniżej w więziennej hierarchii. Bywa męczony, gwałcony, torturowany, zachęcany do samobójstwa. A to wszystko dlatego, że zabił kogoś o wiele słabszego, kogoś kto nie mógł się bronić. Gdyby taka osoba podlegała karze śmierci miałaby szansę umrzeć w relatywnym komforcie, w obrębie systemu sprawiedliwości. W tym sensie kara śmierci może być dla przestępcy wybawieniem od śmierci wskutek więziennych tortur.

portal.arcana.pl: Przeciwnicy kary śmierci szafują często argumentem odnoszącym się do katolicyzmu, który nakazuje nam wybaczać grzesznikom. Czy kara śmierci kłóci się z sumieniem katolika?

P.B.: Wśród katolików także są podziały. Np. sumienie Ojca Józefa Bocheńskiego, który był zwolennikiem kary śmierci, nie kolidowało z jego katolickim sumieniem. Ojciec Tadeusz Ślipko, który napisał książkę o teologicznych aspektach kary śmierci, także zdaje się wspierać jej stosowanie. Jan Paweł II apelował co prawda, aby nie stosować tej kary, ale ją w encyklikach dopuszczał. W nauce społecznej kościoła są pewne niedopowiedzenia. Wszyscy znamy przykazanie „nie zabijaj”, ale wiemy, że dopuszcza się wyjątki – w obronie koniecznej, na wojnie i w karach.

portal.arcana.pl: Czy więc kara śmierci pozostaje częścią jakiegoś ładu społecznego, cywilizacji?

John LockeP.B.: Jeszcze do niedawna kara śmierci była powszechnie akceptowanym elementem takiego ładu. Przełomowa jest data 26 września 2007 roku, kiedy Rada Europy, ustami Estelle Steiner, ogłosiła, że w całej Europie nie powinno być kary śmierci gdyż jest ona reliktem niechlubnej przeszłości. Wprowadzono w Europie dzień przeciwko karze śmierci uznany także w Polsce. Można powiedzieć, że 26 września 2007 roku nastąpił polityczny koniec historii kary śmierci w Europie. Słuchając wypowiedzi Pani Stainer przypomniała mi się zamieszczona w książce (jako motto) fantazja traktująca o rozbitku, który wyrzucony na bezludną plażę rozgląda się wokół, aby zobaczyć gdzie jest. Jedyną rzeczą jaką widzi jest szubienica. Uradowany krzyczy „Dzięki Bogu - cywilizacja”. Gdyby ów symulowany rozbitek poszedł dalej w głąb wyspy (dawnej Europy) zobaczyłby zapewne miasto i zamek warowny nad którym powiewałyby flagi z wizerunkami wielkich myślicieli europejskich - zdecydowanych zwolenników KS: Tomasza z Akwinu (ze względu na dobro wspólnoty politycznej), Immanuela Kanta (ze względu na godność człowieka), Tomasz Hobbes (ze względu na zadania suwerena i jego monopol na przemocy), Josepha de Maistre’a (ze względu na państwotwórcze znaczenie kata), Johna Locka (ze względu na prawo każdego do samo posiadania). Nie da się ukryć, że w dniu ogłoszenia końca historii kary śmierci w Europie wszyscy ci myśliciele stali się banitami w swojej europejskiej ojczyźnie, a w każdym razie stracili moc praktycznego oddziaływania na europejski ład cywilizacji.

Zastanawia mnie co ten sam rozbitek ujrzałby wrzucony na plażę współczesnej Europy. Nie zobaczyłby oczywiście szubienicy, chyba, że na Montelupich w magazynie, bo tam 21 kwietnia 1988 roku  wykonano ostatnią w Polsce egzekucję. Nie zobaczyłby też krzesła elektrycznego, chyba że na wernisażu w galerii sztuki nowoczesnej, nie zobaczyłby strzykawki śmierci, chyba że w ręku narkomana. Zobaczyłby natomiast całą masę ludzi wpatrzonych w ekrany telewizorów, gdzie ludzie się w kółko zabijają, małe dzieci wyrzucane są niekiedy do Wisły, a matki peklują swoje dzieci w beczkach, usłyszałby też o dzieciach zabijanych przez swoich opiekunów lub zabijających swoich szkolnych kolegów. Dowiedziałby się też o chłopach dokonujących samosądów we wsi opuszczonej przez suwerena. W Internecie mógłby też wielokrotnie i do woli oglądać egzekucję Sadamma Husajna. Ujrzałby także liczne marsze przeciwników kary śmierci kroczące triumfalnie pod sztandarem Cesarego Beccarii - wspomnianego apostoła abolicji. Myślę, że ten symulowany rozbitek byłby nieźle skołowany i być może rzuciłby się z powrotem do morza i już nigdy do Europy nie powrócił. My jednak musimy układać sobie życie w nowym ładzie bez dawnego suwerena mającego uprawnienia do nakładania kary najwyższej. Czy damy radę to jest pytanie, na które nie ma jednoznacznej odpowiedzi. Tak samo jak nie ma odpowiedzi na pytanie czy ład cywilizacyjny, którego symbolem jest telewizor stoi wyżej, od świata, którego symbolem była szubienica.

Kary śmierci w Europie już nie ma, ale to nie znaczy, że zamilkły na ten temat dyskusje. Obojętnie jednak czy odbywały się przed 2007 rokiem czy po tej dacie, dyskutanci nie doszli do żadnych wspólnych wniosków. Na ogół bywa tak, że tak abolicjonista jak i rygorysta wygłaszają autorytatywnie swoje poglądy i nikogo nie przekonawszy rozchodzą się skłóceni.

portal.arcana.pl: Czyli cały ten spór jest bezcelowy?

P.B.: Jest celowy, bo za tym sporem stoją nieprzedawnialne problemy aksjologiczne i polityczne. Ponieważ sprawa nie może zostać rozstrzygnięta argumentami, bo Magdalena Środa zawsze będzie powtarzała, że kara śmierci jest okrutna, nieskuteczna, niesprawiedliwa, nieludzka, a Bogusław Wolniewicz, zawsze powie odwrotnie, że jest zgodna z nieskazitelną sprawiedliwością, to trudno się dziwić, że nastąpiło polityczne rozstrzygnięcie tego powracającego dylematu. Podjęto w Europie decyzję pro-abolicyjną bo kontestacja kary śmierci zdominowała całą europejską elitę.

W sytuacji kiedy nie można dojść do porozumienia, mamy do dyspozycji różne rozwiązania. Albo rozstrzyga ostatecznie jakiś suweren i to właśnie w 2007 roku nastąpiło, albo... przychodzi mi do głowy jeszcze się inne wyjście, nieco ekscentryczne. Sądzę, że w nowym post-politycznym świecie można pomyśleć o „sprywatyzowaniu” kary śmierci na zasadzie, że każdy członek społeczeństwa cywilnego napisze w swoim testamencie co ma się stać z jego ewentualnym „prywatnym” oprawcą. Magdalena Środa nie mogłaby wtedy narzucić Bogusławowi Wolniewiczowi swojej woli w sprawie kary śmierci, ani on jej swojej. Niech każde z nich napisze: czy jego prywatny ewentualny oprawca ma być ułaskawiony czy skazany. Kiedy więc nastąpi (mało prawdopodobne) morderstwo umyślne sąd zrealizuje ostateczną wolę testatora, która została spisana zanim zaistniał akt przestępczy. Bogusław Wolniewicz we własnym testamencie określa co ma się stać z jego ewentualnym oprawcą, a Magdalena Środa co z jej ewentualnym oprawcom. Testamentowa teoria sprawiedliwości pozostaje także w zgodzie z tolerancją i pluralizmem światopoglądowym.

portal.arcana.pl: W takim razie cała społeczność abolicjonistów byłaby bardziej narażona!

P.B.: To nie jest takie pewne. Co innego ludzie krzyczą w ulicznych marszach protestacyjnych przeciwko karze śmierci, a co innego myślą w samotności kiedy piszą testament. Sądzę, że w zaciszu domowym abolicjonista mógłby rozstrzygnąć całkiem inaczej niż głosił na wiecu. Jeśli ktoś ułaskawi swojego „prywatnego” zbója, to musi wziąć pod uwagę, że jego decyzja zagraża osobom trzecim. A jakie mam prawo narażać ludzi swoimi osobistymi decyzjami? Każdy musiałby wszystkie takie „za i przeciw” samodzielnie rozważyć. Udział w kolektywnych marszach nikogo nic nie kosztują, na ogół jest to przyjemna zabawa, pisanie zaś testamentu już taką zabawą nie jest. Puentując: skoro pan ma na temat karty śmierci odwrotną opinię niż ja, to niech pan ją zapisze w swoim prywatnym testamencie, a ja swoją zapisze w moim testamencie. Moi oprawcy nie są pańskimi oprawcami. Zapis testamentowy byłby oczywiście tajny więc abolicjonista nie byłby narażony bardziej niż rygorysta.

portal.arcana.pl: To jest pańska autorska koncepcja?

P.B.: Moja „testamentowa teoria sprawiedliwości” wyrasta z tradycji libertariańskiej, zgodnie z którą prawo cywilne jest główną podstawą politycznej wspólnoty. Nie umowa społeczna, a kontrakt cywilny ma tutaj zasadnicze znaczenie. Suweren miałby tylko zadanie ścigać przestępców, a potem realizować wolę konkretnych poszkodowanych testatorów. Ponieważ jestem właścicielem samego siebie, więc odpowiadam za wszystko tylko we własnym imieniu. Zgodnie z tym zabójca jest traktowany jako złodziej mojego prywatnego życia. Ponieważ testament jest spisany zanim nastąpiła zbrodnia, nie mamy do czynienia z mściwością odwetu. Testamentowa decyzja odnosi się do sytuacji hipotetycznej, która prawdopodobnie nigdy nie nastąpi. Zabójstw umyślnych nie ma za dużo, więc jest mało prawdopodobne, że ktoś zostanie przeze mnie skazany lub ułaskawiony, ale taka formuła testamentu istniałaby „na wszelki wypadek”. Jeśli natomiast ktoś nie spisze swojej woli, to znaczy, że sprawę kary śmierci ceduje na suwerena krajowego, europejskiego, światowego albo boskiego. To zależy od każdego z nas.

 

Rozmawiał Jakub Augustyn Maciejewski


Ostatnie wiadomości z tego działu

Zaprzeczanie faktom nie potrwa długo

Natalia Wojtanowska o zaniedbaniach wokół Smoleńska

Zychowicz pisze i pyta

Przywracanie pamięci o Ferdynandzie Goetlu trwa – rozmowa z Krzysztofem Polechońskim

Komentarze (5)
Twój nick:
Kod z obrazka:


JerzySz.
13.03.2014 12:49
Ciekawa jest ta testamentowa teoria sprawiedliwości. A co w takim razie zrobić ze zbrodniarzem który w jednym czasie zabije abolicjonistę i rygorystę którzy się stosownie zdeklarowali? Ot np. wrzucając granat do pokoju w którym będą dyskutować o karze śmierci.
demonica
08.04.2011 14:48

Gdyby było "oko za oko, ząb za ząb" nie byłoby tyle mordów, zbrodni.
A z drugiej strony - kto tak optuje za nie wykonywaniem kary śmierci? Gremialnie politycy, czy to strach przed Trybunałem Stanu?

zefciu
28.02.2011 14:51

Artykuł pięknie rozprawia się z mitem "kara śmierci - średniowieczne prymitywne barbarzyństwo".

No i pomysł "sprywatyzowania" jest całkiem interesujący. Darwinistyczny bardzo.

jogi67
03.02.2011 5:44

"Należy chronić ludzkie życie, od poczęcia do naturalnej śmierci! Z tym, że naturalną formą śmierci dla mordercy jest szubienica".
JKM

BERET
03.02.2011 5:25

Kara śmierci dla morderców!
(nie zabójców)


Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za treść komentarzy. Wszystkie opinie są własnością piszących. Ponadto redakcja zastrzega sobie prawo do kasowania komentarzy wulgarnych lub nawołujących do nienawiści.

Wyszukiwarka

Reklama

Facebook


Wszystkie teksty zamieszczone na stronie są własnością Portalu ARCANA lub też autorów, którzy podpisani są pod artykułem.
Redakcja Portalu ARCANA zgadza się na przedruk zamieszczonych materiałów tylko pod warunkiem zamieszczenia informacji o źródle.
Nowa odsłona Portalu ARCANA powstała dzięki wsparciu Fundacji Banku Zachodniego WBK.